شعر امروز باید دیگران را به گفتگو بکشاند    (باران سپيد)

سلام حاج آقاي خليلي عزيز

اين چند سطر سهم من در گردو خاكي كه بر پا مي كنيد . كار ديگري هم هست ؟
×××××××××××××××××××××××××××××

سوال سختيه و من براي اينكه حرف بزنم بايستي ازقبل به موضوع مي پرداختم اما با شركت در برنامه خانه شعر وسپس پيگيري مجدانه شما اين چند جمله را مقدمتا مي نويسم تا بعد :

نمی خواهم از بحران غزل یا هر یحران دیگری حرف بزنم تا یک دور باطل را هی بچرخم و بعد سرم گیر کند به سنگ هائی که مدت هاست سر خیلی ها را شکسته. اما همیشه غیاب یک عنصر در شعر امروز آزارم می دهد ، چه سپید و چه غزل – البته شاید در غزل امروز ما با این درد به طور بارزی مواجه هستیم.
آنچه که شعر امروز را دچار تکرار و ایستائی می کند عدم حضور مخاطب در متن است! یعنی شاعر امروز همچنان مصر است که خودش را در شعر به عنوان یک دانای کل و متکلم وحده جار بزند در حالی که نیما هم دغدغه حذف « من » از شعر امروز را داشت. ( با اینکه ممکن است « درآن مقطع » چندان موفق نبوده باشد).
اکثر اشعاری که امروز از رسانه های مختلف می خوانیم – ادبیات رسمی و غیر رسمی- خالی از بی خویشی هستند. هنوز هم در شعرها متکلم وحده ای هست که از خودش و عادات باطنیش حرف می زند. ذهن گرائی شدید، زبان را به سوی یکسویه شدن سوق می دهد و این چیزی نیست که شعر امروز به آن نیازمند باشد.
شعر امروز باید دیگران را به گفتگو بکشاند. کراکترها باید با زبان خودشان حرف بزنند . مخاطب باید حس کند که در اثر شریک است.زمان آه و ناله هائی که از فراق ( ويا غم غربت ) است گذشته ...
و غزل به عنوان قالبی که تغزل پذير است بیشتر دچار این درگیری ست . این یکنواختی و درجا زدن در یک مونولوگ صرف تا کی باید گوش مخاطبان را پر کند؟
چقدر انگشت شمارند غزل هائی که در آن بتوان چند صدائی و گذر ابژه به ذهن را لمس کرد.

http://pirezanibaman.blogfa.com/post-17.aspx غزل عالین نجاتی (اين شعر را بخوانيد)

مسلما اگر بخواهم از ابژکتیویته و سوبژکتیویته حرف بزنم، بحث مفصلی را نیازمندم اما این تقابل که از دهه های قبل دامن متن امروز را گرفته هنوز هم که هنوز است کمتر به نتیجه رسیده است.
خیلی از غزلسرایان امروز با بازی های زبانی و به کار گیری کلمات به روز شده فضای کار را از تغزل صرف و خال و چشم و ابرو خارج کرده اند ولی هنوز ذهن گرائی در بسیاری از کارها به چشم می خورد.
زنی که این همه پر بود از غزل دیروز
خلاصه می شود امروز توی یک چمدان:
چهار دفتر صد برگ...صد ورق نامه
دو تا نوار معین،فیلم،عکس،یک قرآن
چه قدر لک زده امشب دلم برای گناه
برای رقصیدن زیر سرخی باران

 « هدی قریشی »
به هر حال با وارد کردن کراکترهای مختلف به متن و کشاندن آنها به دیالوگ ها و رساندن شعر به چند صدائی می توان شعر امروز را به ابژکتیویته مورد نظر نیما رساند.
بخصوص در عصری که امور اجتماعی و سیاسی از بین رفته اند و آنچه که به جا مانده تنها یک وانموده از آنهاست . در چارچوب قانونی که توده در خاموشی جامعه را به سمت آن سوق می دهد ، حتی اندیشیدن به مونولوگ گوئی، ذهن گرائی و استبداد خودآگاه، هراسناک به نظر می رسد.

به نظر من غزل پست مدرن یکی از کاملترین قوالب شعر فارسی است (دكتر سيد مهدي موسوي)

آینده غزل معاصر را چگونه می بینید؟
من نه مثل آنهایی هستم که مرگ همه قالبها را اعلام می کنند و غزل پست مدرن را همه چیز می دانند (که این خود یکی از همان فراروایت سازی های مدرن در مقیاس کوچک است) و نه مثل آنهایی که غزل پست مدرن را طوفانی زودگذر دانسته و به فکر دوره بازگشت ادبی مجدد یا جامعه ای تک صدایی با محوریت شعر سپید هستند. من اعتقاد دارم همه این جریانها در کنار هم ادامه خواهند داد و در هر زمان و مکانی با توجه به برخورد موجها یکی از جریانها اجازه ظهور می یابد البته انکار هم نمی کنم که شعر کلاسیک نسبت به شعر سپید و غزل پست مدرن محدودتر خواهد شد که این هم به علت تغییرات زمانی و محیط است و شاید روزی با تغییر محیط کلاسیک سرایان دوباره عرصه ای برای ظهور پیدا کنند. دیگر دوره ای که ما را به علت به کار بردن کلمه دیازپام در غزل از جلسات بیرون می انداختند گذشته است دیگر غزل هیچ محدودیتی را برنخواهد تافت. البته یادمان باشد که هرگونه خروج باید با پشتوانه فکری و در تعامل فرم و محتوا باشد نه این مسخره بازی هایی که در بعضی غزل ها می بینیم و مطمئنا عمری بیش از یک انجمن یا وبلاگ نخواهند داشت. غزل پست مدرن دارد به خوبی جلو می رود و من با این تغییرات ثانیه به ثانیه نمی توانم آینده اش را پیش بینی کنم. من خودم خیلی تغییر کرده ام پس نمی توانم دیگر با هیچ اطمینانی از هیچ اعتقادی حرف بزنم جز اینکه «مسخره بودن شعر گفتن را به مسخره بودن شعر نگفتن ترجیح می دهم».

الان چه کسانی موفق و اصولی کار می کنند؟
به نظرم با توجه به تعداد بسیار زیاد افرادی که در این ژانر کار می کنند و اینکه اکثر شاعران خوب جوان حداقل تجربه هایی در فضای غزل پست مدرن دارند و دقیقا داعیه داران جریان غزل پیشرو یا پست مدرن همان شاعران برتر و شناخته شده هستند بهتر است از فرد یا افرادی نام نبرم و برعکس بگویم چه کسانی موفق و اصولی کار نمی کنند: کسانی که دنبال ادا و اطوار در شعر و خاص کردن خود با یکسری هنجارشکنی های بی پشتوانه هستند، کسانی که به جای تغییر در شعرشان دنبال معروفیت و جریان سازی هستند، کسانی که بدون اطلاع از زیرساخت های فلسفی و تاریخی جریان تنها به کپی برداری تکنیک ها دست می زنند، کسانی که هم خدا را می خواهند و هم خرما را! یعنی هم می خواهند شاعران کلاسیک و فسیل ها تاییدشان کنند هم مردم عوام هم شاعران پیشرو و روشنفکران ، کسانی که همه بحث شان این است که بگویند این من بودم که شروع کردم و بقیه هیچ کاره بودند، کسانی که... باز هم بگویم؟!!

تحولات سریع غزل از کی ، کجا و چه کسانی شروع شده؟
اولا من می گویم که نگوییم غزل بلکه بگوییم شعر کلاسیک چون مثلا کارهایی که در زمینه زبان در شعر کلاسیک ایرج میرزا انجام داد اکثرا در قالب مثنوی بود یا همین الان مثلا کارهایی که دوست خوبم بیژن ارژن دارد در رباعی انجام می دهد را جزء غزل پست مدرن طبقه بندی می کنند و همینجور است قوالب پرکاربردی مثل چهارپاره، قصیده و... در مورد کی و کجا اگر منظور ریشه یابی است که باید برگردیم به مولوی و متون عرفانی و...!! اگر منظور تاثیرگذاری است که من تاثیر مثلا کسانی مثل فروغ و نصرت رحمانی و... را در غزل پست مدرن وحشتناک می دانم و در فرصتی بیشتر حاضرم با مثال و دلیل هم بحث کنم! اگر منظور غزلسرایان معاصر است که دیگر کسی نمی تواند تاثیر سیمین بهبهانی ، بهمنی ،منزوی ، قیصر امین پور و... را انکار کند. ولی اگر منظور شاعران جوان ده ، پانزده سال اخیر است که به صورت رسمی پرچم استقلال غزل پست مدرن را برافراشتند می توانم لیستی از این شاعران در 150 صفحه!! تهیه کنم که از غرب تا شرق و شمال تا جنوب سعی در پیدا کردن راهکارهایی تازه در غزل فارسی بودند. البته صدای بسیاری از آنها گم شده است زیرا نه در آن زمان دنیای مجازی وجود داشت و نه جشنواره ها و تلویزیون و رادیو هم در انحصار اساتید و فسیل ها و چند جوان خاص بود! در مورد زمان این اتفاق فکر کنم جدا از تک جرقه هایی که وجود داشت تاریخ آغاز حمله گسترده تعداد کمی از شاعران جوان به شعر کلاسیک را باید سال 1376 اعلام کرد. هرچند همانطور که گفتم قبل از آن نیز تجربه های جالبی در قوالب کلاسیک شده بود. در مورد «کجا» باید بگویم که نمودار کاتوره ای این جریان در سراسر کشور پخش است اما جاهایی که تراکم بیشتری به چشم می خورد در ابتدا کرج و کرمانشاه و بعدتر استان فارس و خراسان می باشد. البته بسیاری از این شاعران اهل این شهرها نبودند و به خاطر دانشگاه یا نزدیک شدن به مراکز اصلی غزل پیشروی کشور به این شهرها کوچ کرده بودند. البته در شهرها و استانهای دیگر هم تک ستاره هایی دیده می شدند که به خاطر جوّی که برعلیه آنها در شهرهایشان وجود داشت کار مشکل تری را پیش رو داشتند.

و نقش غزل پست مدرن در شعر معاصر؟
به نظرمن غزل پست مدرن یکی از کاملترین قوالب شعر فارسی است اما کامل بودن به تنهایی به معنای خوب بودن نیست باید بررسی کرد که آثاری که در این قالب عرضه می شوند تا چه اندازه موفق بوده اند. از طرفی می شود به سابقه طولانی این حرکت در ادبیات فارسی اشاره کرد و نمونه هایی که در آثار گذشتگان ما یافت می شود، از طرفی دیگر می توان پیرامون عمر کوتاه همه گیر شدن این جریان به بحث پرداخت. اما چیزی که مشخص است این است که در شعر امروز بسیاری از کسانی که به غزل پست مدرن اعتقاد ندارند دارند از تکنیکهای شاعران این جریان استفاده می کنند حتی در ترانه و شعر سپید نیز این موضوع دیده می شود. بچه های کلاسیک سرا هم به خودشان آمده اند و سعی می کنند فسیل های ذهنی شان را با شرایط هماهنگ کنند و از قافله شعر امروز عقب نمانند. شما ببینید که حتی در دورافتاده ترین شهرهای ایران شاعران جوان و نوجوان مشغول تجربه کردن اینگونه از آثار هستند (حالا هر کسی از دیدگاه و با ویژگیهای فردی خودش) و غزل پست مدرن دیگر آن جریانی نیست که چند تا جوان آوانگارد از چند شهر معدود داعیه اش را داشته باشند. غزل پست مدرن مثل بسیاری از قوالب ما دوران اوجی خواهد داشت و دوران فرودی اما به نظرم نیاز به این قالب دیده می شود و علت استقبال هم بغیر از مدهای ادبی به نیاز و خلاء ی برمی گردد که در شعر امروز دیده می شد. البته غزل پست مدرن اصطلاح وسیع الطیفی است که شاخه های زیادی را دربر می گیرد که در اصالت و موفقیت همه آنها باید شک کرد. الان کسانی هستند که در دفاع از غزل پست مدرن حتی حاضرند آدم بکشند و کسانی هم پیدا می شوند که آماده جانفشانی در راه نابودی غزل پست مدرن هستند این افراط و تفریط ها در ابتدای هر جریان تازه ادبی پیش می آید و مطمئنا گذشت زمان تعادلی را ایجاد خواهد کرد که لازمه شکوفایی این جریان می باشد. به نظر من غزل پست مدرن اگر هیچ فایده ای نداشته باشد اولا شاعران تنبل و بی سواد کلاسیک سرا را که تنها به انکار نقد امروز و مباحث تئوریک می پرداختند را با مطالعه کردن آشتی داد و دیگر کسی به آنها به چشم یک مشت بی سواد که در قرن پنجم هجری زندگی می کنند نگاه نمی کند. ثانیا بین شعر کلاسیک و سپید که سالها در جنگ بودند یک نوع آشتی و حالتی تلفیقی ایجاد کرد که به نظرم همه اینها می تواند برای شعر معاصر ما مفید باشد.

جایی که زایش اندیشه هست، زایش هنر هست (مهدي كمالي)

با سپاس از دوستان خوبم احسان خلیلی عزیز،رسالت شاعر و آقای مولفه های شعر معاصر !

شعر حرف تازه ای نیست . اگر چه بسیاری از اشعار تازه تر از هر چیز تازه
قابل تصور به تصویر کشیده می شود و می توان آن را لمس نمود .
امروزه وجه تمایز شاعر ، نویسنده ، نقاش ، بازیگر و دیگر دوستانی که در
عرصه هنر مشغول هنرنمایی هستند تنها به نوع جهان بینی و نگرش آنها
نسبت به وقایع و اتفاقات اطرافشان و جهانی که هست بستگی دارد .
امروزه در نگاه انتقاد آمیز به هر هنری فارغ از سبک و قالب به دنبال
نوع اندیشه و تفکر غالب بر اثر خلق شده هستیم .
دنبال چیزی متفاوت از هر آنچه که هست و ما را مجذوب کشفیات تازه ای
می کند که دقیقا به دنبالش هستیم .
پس تا جایی که زایش اندیشه هست . زایش هنر هست و این زایش هست
که شعر را نیز همانند دیگر هنرهای هفت گانه به جلو هدایت می کند .

در نگاه کلی تر چون اندیشه هیچ گاه تن به سکون و یکجا ماندگی نمی دهد
به پیرو آن شعری که دارای بار تفکری ( هر نوع تفکری ) باشد رو به
سوی دریچه های ناشناخته و شناخته شده فراموش شده پیش می رود .
همانند قطره آبی که از قله کوهی به نیت دریا جاری می شود و سر راهش
چاله ها را پر می کند و سر ریز می شود و از پیچ و خم تخته سنگها عبور
می کند تا به دریا برسد .

در خصوص مولفه های دخیل در روند رو به رشد هنر شعر معاصر با
توجه به نقش تعیین کننده و اهمیت موضوع به سه مولفه مهم می توان اشاره
نمود :
1 _ آزادی
تنها موعود بی سرانجام زندگی فرزندان آدم و حوا . شاعر در عدم حضور
چهارچوبهای زبانی _ مکانی جامعه و نبود قانون تعیین شده روزمره دست
به خلقت میزند . از چراغ قرمز عبور می کند .از زیر تکالیف معلمش در می رود . دیوار صوتی را میشکند و ...
امروزه بر خلاف گذشته تابو ها شکسته می شود و ارزش ها به همان ضد ارزشها
متمايل میشوند . حال با این فضای بدون مرز تا کجا نمیتوان رفت و تا کجا نمیتوان
یافت ؟
حتی در شعر کلاسیک که اسیر عروض و قافیه باشد باز هم شیرینی آزادی اثر
قابل چشیدن است .
2 _ بزرگان شعر پارسی
با بودن آثار گرانبهایی که از گذشته برای ما مانده به نقطه های دوردست بی پایان
می توان رسید . دنیای بی انتهای عارفانه مولانا ، عاشقانه های حافظ ، گفتار
زندگی آموز سعدی ، شجاعت اعتراض آمیز نیما و ...بزرگترین حامیان شاعر
نوپای امروز محسوب می شوند . به قول شاملو اینان غولهایی هستند که می توان
آنها را شناسایی کرد ، روی شانه هایشان ایستاد و بزرگ شد !

3 _ مولف ، مخاطب ، خالق !
کسی که به ظهور پدیده های تازه و کشفیات نو دست می زند . مولفی که برای
آرامگاه خودش گل میبرد .مولف خوب دور خودش را خيط  کشيده و پای
خودش را از ماجرا کنار میکشد . دستهای مخاطبی که حالا مولف شده در چنین
شرایطی 360 درجه باز است تا در متن ِ منتظر زیر سایه ای بنشیند . نقشش
را انتخاب کند و بازی را آغاز نماید .
و در پایان اگرچه درشعر امروز با برخورد ها و برداشتهای کلیشه ای و سطحی
زیادی روبرو هستیم و کهنگی افکار پوسیده قرون وسطایی بسیار است ولی هستند
دوستان شاعری که از روند رو به جلوی شعر معاصر با مولفه هایی که گفته شد
جلوترند .

غزل امروز با آینده کار دارد(سيد سعيد شجاعي)

احسان جان ، کاری که می کنی مطمئنم موثر خواهد بود و برایت آرزوی موفقیت دارم.
سعی کردم در نهایت ایجاز نظرم را درباره ی دو سوالت بنویسم:
فکر می کنم در بررسی روند تکامل یک پدیده مثلن شعر و مثلن غزل ، لایه ای پنهان ، چیزی شبیه اعتقاد به وجود " نظامی علی"، برایم سر تکان می دهد . برای من که این نظام علی را واجد استحکامی قابل اطمینان نمی دانم ، سخت است که روند تکامل را از گذشته به حال باز خوانی کنم. برای بررسی روند تکامل غزل باید اول دید تکامل در لحظه ی اکنون چه دست آوردی برای غزل داشته است؟ غزل در سال 1385 چه گونه غزلی ست؟ غزلی خمود و منجمد؟ یا غزلی کنش گر و شاداب؟ غزلی در خود به تکرار رسیده و سترون؟ یا غزلی زایا و تپنده؟ غزلی پیر و ترسو؟ یا غزلی جوان و دلیر و اهل خطر کردن؟
به اعتقاد من غزل در مختصات مکانی – زمانی 1385 ، غزلی ست کنش گر ، شاداب ، زایا ، تپنده و ریسک پذیر ، غزل در سال 1385 غزلیست جوان. غزلی که به تفاوتی در حد تفریق و گسست از پدرانش دست یافته است. غزلی که شخصیتش انگار دیگر به تمامی با پدرانش یکی نیست ، او غزلی ست جدید. یک واحد مستقل بررسیدنی بدون نیاز به تبارپژوهی بی فایده. غزل پدر ، آخرین و تازه ترین روزهای عمرش را با بهمنی و منزوی و بهبهانی و چوان تر های بعد از انقلاب سپری کرد. نهایت ظرفیت تکامل این غزل تا رسیدن به آبادی نئوکلاسیک بود. از اواسط دهه ی هفتاد به دنیا آمدن یک میدان شعر جدید، روزهای مرگ غزل پدر هم فرا رسید . من ، این شعر تازه به دنیا آمده را صاحب شخصیتی مستقل می دانم . شخصیتی که فقط حدود یک دهه از عمر آن گذشته است نه هزار سال. هر گونه پیوند میان غزل قدیم ( غزل تا اواسط دهه ی هفتاد ) و غزل جدید که حدودا ده ساله است ، صرفا حاصل بررسیدنی تبار شناسیک و در حوزه ی ژنتیک خواهد بود. این کودک ده ساله ی مدرن، به فرا روایت بودن عناصری مثل عشق ، عرفان ، زنده گی ، اندوه ، یاس ، ترس و ... تردید کرد و با پرداختن به روابط پدیده های زبانی در سطح ، به کم کردن ارتفاع شعر دست یافت.
شعری فروتن ، منتشر شونده در لابلای کلمه ها ی خود ، بدون ادعای قهرمان بودن ، شعری که زبان خود را به رخ کسی نمی کشد و به جای آن خود را با مخاطب در میان می گذارد، جای شعری مدعی و پدر سالار را گرفت. آری به راستی انگار روزگار پدر سالاری هم سر آمده بود با همه ی تاثیرات فرهنگی و اجتماعی اش. آدم امروز چاره ای جز غزل امروز نداشت. غزل امروز، در پویا ترین و درخشان ترین دوران زنده گی اش ایستاده است. غزلی که با اشراف بر کاستی های کلاسیک خود از هیچ پیشنهاد تازه ای جا نمی خورد و اخم هایش گره نمی شود. غزلی تلاش گر ، امید وار و پر نیرو. حتا گاهی به این فکر می کنم که غزل امروز انگار تمام ظرفیت های شعر های سپید و آزاد امروز را در خود دارد. البته این نه به دلیل ظرفیت بی نهایت پذیرنده گی غزل ، که بیشتر نشانه ی دست نیافتن شعر سپید و آزاد امروز به گستره هایی غیر قابل عبور برای غزل است .
با توجه به این نوع نگاه که غزل امروز را مستقلا از اواسط دهه ی هفتاد دارای کارکتر بدانیم، کار برای نوشتن درباره ی آغازگران این روند دشوار می شود. نزدیکی تاریخی بیش از حد همه ی این اتفاقات به هم که حتا یک دهه از آنها نگذشته است کاری ست تحقیقاتی و پژوهشی که پرداختن به آن بدون داشتن فایده ای تنها باعث تحلیل قوای سرشار تکاپو خواهد شد. غزل امروز با آینده کار دارد و نیاز دارد نیرویش را تا اوج گرفتن و پروازی بی ادعا هدر ندهد.
در صورت نیاز دو نوشتار "میان ماه من تا ماه گردون" و " نگاهی به ایرانی امروز" در وبلاگم هست.